Bảo tồn và phát huy giá trị các làn điệu dân ca cổ

08:11 | 01/11/2018
|

Vĩnh Phúc là vùng quê giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, một trong những cái nôi của dân ca vùng Đồng bằng Sông Hồng. 

Vĩnh Phúc là vùng quê giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, một trong những cái nôi của dân ca vùng Đồng bằng Sông Hồng. Trải qua thời gian và những biến đổi của xã hội, các làn điệu dân ca cổ truyền của Vĩnh Phúc vẫn được bảo tồn và phát huy; góp phần gìn giữ văn hóa truyền thống, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.

Một buổi sinh hoạt của CLB hát Soọng cô thôn Trung Mầu (xã Trung Mỹ, huyện Bình Xuyên). Ảnh: Dương Chung

Trong tiết trời mát mẻ của những ngày chớm thu, chúng tôi có dịp về xã Trung Mỹ (huyện Bình Xuyên), tham dự buổi sinh hoạt của CLB hát Soọng cô thôn Trung Mầu. Ngay khi bước chân tới nhà văn hóa thôn chúng tôi nhanh chóng bị thu hút bởi giai điệu mượt mà, say đắm và lối hát đối đáp, giao duyên ngọt ngào nhưng không kém phần vui tươi, dí dỏm của loại hình nghệ thuật đặc sắc này.

Bà Trần Thị Nam, Chủ nhiệm CLB Hát Soọng cô thôn Trung Mầu chia sẻ: “Soọng cô là làn điệu dân ca truyền thống của người Sán Dìu, phương tiện để truyền tải những tâm tư, tình cảm và ước muốn của người Sán Dìu trong cuộc sống. Nội dung các bài hát Soọng cô giàu tính dân tộc, phản ánh cuộc sống lao động của nhân dân, thể hiện tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước, tình cảm lứa đôi…

Theo truyền thống, tục hát Soọng cô thường diễn ra vào dịp nông nhàn, sau khi thu hoạch vụ mùa vào tháng 11, tháng Chạp âm lịch hoặc trong các dịp lễ hội, tết đến xuân về, đám cưới, hát vui giao duyên, đón bạn bè, anh em… Mỗi cuộc hát Soọng cô có thể kéo dài 5 - 7 ngày, có khi tới 15 ngày, từ làng này qua làng khác, cuộc vui không chỉ của một gia đình mà là của cả làng, xóm. Trình tự cuộc hát thường bắt đầu từ “hát làm quen”, đến “hát chào hỏi” , “hát mời nhau uống nước ăn trầu”, “hát tâm tình đôi bên nam nữ”, “hát sang canh gà gáy”, “hát chia tay”… Cứ như vậy, hát đối đáp đến nửa đêm thì ông bà chủ nhà lại dọn cơm ra mời những người tham gia hát cùng ăn. Chủ khách chúc rượu nhau vui vẻ, rồi cuộc vui lại tiếp tục đến sáng…”

Tuy nhiên, theo thời gian cùng những biến đổi của xã hội, tục hát Soọng của người Sán Dìu tại Vĩnh Phúc nói chung và xã Trung Mỹ nói riêng dần mai một, những người biết hát Soọng cô không còn nhiều, chủ yếu là các bậc cao niên. Trước thực trạng đó, với mong muốn bảo tồn, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, năm 2013, Bà Nam cùng một số cụ cao niên trong thôn đã đứng ra vận động thành lập CLB hát Soọng cô thôn Trung Mầu.

Qua câu chuyện của các thành viên, chúng tôi được biết, ngay từ ngày đầu mới thành lập, CLB đã được đông đảo bà con trong thôn đồng tình, ủng hộ, số lượng người tham gia ngày một tăng, đến nay CLB đã có hơn 60 thành viên. Ban đầu, các thành viên trong CLB chủ yếu là những nghệ nhân già, về sau lực lượng tham gia ngày càng được “trẻ hóa”.

Đặc biệt, có một số cháu trong độ tuổi 10 - 16 tuổi cũng tham gia tập luyện và rất hăng hái, say mê. Ngoài sinh hoạt hàng tháng, thành viên CLB còn tổ chức thành các nhóm 5 đến 7 người ở gần nhà để hát, luyện tập cùng nhau. Người cao tuổi biết nhiều bài thì truyền lại cho người trẻ, người biết ít dạy cho người chưa biết, cứ thế làn điệu Soọng cô ngày nào tưởng như đã bị quên lãng dần sống dậy trong đời sống người dân nơi đây.

Không chỉ ở xã Trung Mỹ, hiện trên địa bàn tỉnh có 27 CLB hát Soọng cô, tập trung tại những địa bàn có đông đồng bào dân tộc Sán Dìu sinh sống như: xã Trung Mỹ (huyện Bình Xuyên), xã Ngọc Thanh (thành phố Phúc Yên) và phần lớn các xã trên địa bàn huyện Tam Đảo.

Các CLB đã tập hợp được những hạt nhân văn nghệ, trong đó có nhiều gương mặt trẻ đầy triển vọng để tiếp thu tinh hoa truyền thống và lưu giữ cho thế hệ mai sau. Ngoài duy trì sinh hoạt thường xuyên, các CLB còn thường xuyên tham gia biểu diễn, giao lưu với các CLB ở trong và ngoài tỉnh để học hỏi, sưu tầm các làn điệu cổ, giới thiệu rộng rãi tới nhân dân trong và ngoài tỉnh về nét văn hoá đặc sắc của đồng bào dân tộc Sán Dìu tại Vĩnh Phúc…

Nói đến kho tàng dân ca cổ truyền của Vĩnh Phúc không thể thiếu làn điệu Trống quân Đức Bác (xã Đức Bác, huyện Sông Lô). Theo các cụ cao tuổi trong làng, hát Trống quân được hình thành từ tích truyện của 2 làng ven sông là làng Kẻ Lép xưa (Đức Bác ngày nay) và làng Phù Ninh (thuộc xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ). Trống quân Đức Bác được hát vào dịp đầu năm khi làng mở tiệc và mời đào bên kia sông là người Phù Ninh sang với 3 làn điệu đặc trưng là: Hát đón đào, hát mó cá và hát đúm. Đây là lối hát đối đáp giữa nam và nữ, thường được tổ chức vào dịp đầu năm để cầu cho mưa thuận gió hòa.

Tuy nhiên, từ những năm 1947, khi thực dân Pháp xâm lược, đình Đức Bác bị phá hủy, từ đó, hát Trống quân cũng dần mai một . Hiểu được giá trị văn hóa đặc biệt của làn điệu Trống quân, sau hơn nửa thế kỷ bị thất truyền, đến năm 2002, chính quyền xã Đức Bác đã phục dựng văn hóa truyền thống của quê hương, từng bước đưa làn điệu hát Trống quân trở lại với đời sống sinh hoạt tinh thần người dân . Hiện trên địa bàn xã có 4 CLB hát Trống Quân, thành viên các CLB tích cực tham gia luyện tập, truyền dạy cho thế hệ trẻ và tham gia biểu diễn trong các dịp lễ hội, giao lưu văn nghệ tại địa phương.

Cùng với hát Soọng Cô, Trống quân Đức Bác, Vĩnh Phúc còn có hát Xoan, hát Ví, hát Chèo, hát Sình Ca của người Cao Lan, hát Páo dung của người Dao… Tất cả tạo lên kho tàng văn hóa dân gian phong phú, độc đáo và sắc thái văn hóa đa dạng của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc.

Để bảo tồn và phát huy giá trị của các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống, tỉnh Vĩnh Phúc đã quan tâm xây dựng thiết chế văn hóa, tạo điều kiện cho hoạt động của các CLB văn nghệ; thực hiện kiểm kê lại các di tích văn hóa phi vật thể (trong đó có các làn điệu dân ca cổ truyền); chú trọng công tác vinh danh nghệ nhân tiêu biểu trong quần chúng; tăng cường mở lớp tập huấn một số loại hình dân ca truyền thống; tổ chức một số chương trình giao lưu, liên hoan các loại hình dân ca cổ truyền…

Đặc biệt, Sở VH-TT&DL tỉnh đang xây dựng, trình UBND tỉnh xem xét, phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2017 - 2020 và định hướng đến 2030”, nhằm tạo động lực giúp đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp; tiếp thu các yếu tố văn hóa mới phù hợp để giao lưu, hội nhập quốc tế, từng bước hòa nhập với sự phát triển chung của cả nước.

Tin rằng,với sự quan tâm, tạo điều kiện của các cấp ủy, chính quyền, trong thời gian tới, những làn điệu dân ca cổ truyền của nhân dân các dân tộc trên địa bàn tỉnh sẽ tiếp tục được bảo tồn, phát triển, góp phần xây dựng nền văn hóa Vĩnh Phúc tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Lê Mơ