Khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi ở Vĩnh Phúc trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 - Nguyên nhân và ý nghĩa lịch sử

08:08 | 19/08/2019
|

Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám 1945 ở Vĩnh Phúc do các Đảng bộ Vĩnh Yên, Phúc Yên lãnh đạo cách nay đã hơn 70 năm. Sau hơn nửa thế kỷ nhìn lại, chúng ta có đủ điều kiện để đánh giá sự kiện lịch sử trọng đại này cả về ưu và khuyết điểm; đồng thời, rút ra những bài học kinh nghiệm mà bấy lâu nay chưa thể nói một cách đầy đủ.


Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám 1945 ở Vĩnh Phúc do các Đảng bộ Vĩnh Yên, Phúc Yên lãnh đạo cách nay đã hơn 70 năm. Sau hơn nửa thế kỷ nhìn lại, chúng ta có đủ điều kiện để đánh giá sự kiện lịch sử trọng đại này cả về ưu và khuyết điểm; đồng thời, rút ra những bài học kinh nghiệm mà bấy lâu nay chưa thể nói một cách đầy đủ.

Trước hết, phải thấy bối cảnh hai tỉnh Vĩnh Yên, Phúc Yên trong thời kỳ tiền khởi nghĩa (từ tháng 3/1945 - 8/1945) mới thấy hết sự phức tạp của nó. Trên địa bàn hai tỉnh, bọn Nhật đang đóng ở những nơi quan trọng, hiểm yếu như Bạch Hạc, Diệm Xuân, thị xã Vĩnh Yên, vùng Tam Lộng, khu vực Đông Anh... Ở những nơi này, chúng móc nối, tiếp sức cho bọn phản động, trong đó, nguy hiểm nhất là bọn Quốc dân Đảng do Vũ Hồng Khanh cầm đầu và bọn đại địa chủ phản động do Đỗ Đình Đạo cấu kết với những tên thuộc Đảng Đại Việt đang ráo riết hoạt động nhằm cướp chính quyền trước chúng ta.

Ở thời điểm này, khi nạn đói đang hoành hành dữ dội thì cả hai tỉnh lại bị ngập lụt bởi vỡ đê sông Hồng ở Quảng Cư và Diệm Xuân, làm cho giao thông bị ách tắc, sản xuất bị đình trệ, nhiều nhà cửa, tài sản bị cuốn trôi, đời sống của nhân dân đã khó khăn lại càng khó khăn hơn. Song, nhìn chung thuận lợi vẫn là cơ bản. Đó là lực lượng cách mạng của quần chúng được giác ngộ rất đông đảo, được tập hợp trong Mặt trận Việt Minh do các Đảng bộ lãnh đạo; uy tín của Mặt trận Việt Minh lên cao, bởi Mặt trận đã tổ chức các hoạt động như biểu tình, phá kho thóc của địch chia cho dân nghèo. Việc làm này không chỉ có ý nghĩa về kinh tế mà đã tạo ra động lực về tinh thần và chính trị rất to lớn của quần chúng. Một thuận lợi có tính chiến lược là thời cơ khởi nghĩa giành chính quyền đã chín muồi, nghĩa là thời khắc lịch sử đã điểm cho một cuộc đổi đời của dân tộc. Từ những khó khăn và thuận l ợi ấy, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền đã diễn ra ở hai tỉnh trong thời gian từ ngày 17/8 đến 31/8/1945 theo phương thức giành chính quyền ở cấp huyện trước, sau đó đến cấp xã và kết thúc ở cấp tỉnh.

Ở cấp huyện, tiến trình khởi nghĩa như sau: Ngày 17/8/1945, khởi nghĩa ở huyện Lập Thạch; ngày 18/8 ở huyện Đông Anh và Bình Xuyên; ngày 19/8 ở huyện Kim Anh và Đa Phúc; ngày 20/8 ở huyện Yên Lãng; ngày 21/8 ở huyện Vĩnh Tường; ngày 22/8 ở huyện Yên Lạc và ngày 24/8 ở huyện Tam Dương. Như vậy, đến ngày 24/8, các huyện trong hai tỉnh đều khởi nghĩa giành thắng lợi. Nhìn chung, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở cấp huyện diễn ra thuận lợi; lực lượng chính tham gia khởi nghĩa là quần chúng cách mạng; phương pháp khởi nghĩa là biểu tình tuần hành, dùng lực lượng đông đảo quần chúng chiếm chính quyền địch, sau đó, tổ chức mít tinh, công bố việc thành lập Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời của huyện.

Đối với cấp xã: Sau khi Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời cấp huyện được thành lập, cấp ủy Đảng, Mặt trận Việt Minh và chính quyền cử các đoàn cán bộ về các làng xã tổ chức nhân dân biểu tình, bắt bọn lý dịch nộp sổ sách, tài liệu, ấn tín, vũ khí; sau đó, tổ chức mít tinh tuyên bố xoá bỏ chính quyền địch, đồng thời công bố việc lập UBND cách mạng lâm thời cấp xã. Quá trình khởi nghĩa diễn ra ở cấp xã rất nhanh gọn, chỉ trong 1 tuần lễ (từ 17/8 đến 24/8), hệ thống chính quyền của ta đã hình thành và đi vào hoạt động.

Đối với cấp tỉnh: Thời kỳ này, tỉnh lỵ tỉnh Vĩnh Yên là thị xã Vĩnh Yên và tỉnh lỵ tỉnh Phúc Yên đặt trụ sở tại thị xã Phúc Yên; bởi vậy, việc giành chính quyền ở hai thị xã này được coi là khởi nghĩa giành chính quyền cấp tỉnh. Ngày 19/8/1945, Ban cán sự tỉnh Phúc Yên cùng Mặt trận Việt Minh đã lãnh đạo nhân dân toàn tỉnh tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền cấp tỉnh thắng lợi. Ngay hôm đó, một cuộc mít tinh lớn đã được tổ chức tại sân vận động thị xã để chào mừng thắng lợi của cuộc khởi nghĩa và làm lễ ra mắt Ủy ban bảo vệ cách mạng tỉnh Phúc Yên (đến ngày 27/8/1945 đổi thành UBND cách mạng lâm thời tỉnh Phúc Yên). Như vậy, chính quyền cấp tỉnh ở tỉnh Phúc Yên được xác lập ngay sau khi khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi ngày 19/8/1945.

Trong khi đó, ở tỉnh Vĩnh Yên, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền cấp tỉnh lại gặp nhiều khó khăn lớn. Ngoài những khó khăn đã kể trên, vào thời điểm này, đồng chí Bí thư Tỉnh ủy lâm thời lại đi dự họp ở hội nghị Tân Trào; ở địa phương, Tỉnh ủy lâm thời đã họp hai lần để bàn kế hoạch khởi nghĩa, nhưng mãi đến ngày 31/8/1945 mới tiến hành khởi nghĩa ở thị xã Vĩnh Yên. Đúng ngày này, hàng vạn quần chúng được huy động từ các huyện đã kéo về thị xã Vĩnh Yên biểu tình giành chính quyền cấp tỉnh. Nhưng cuộc biểu tình của nhân dân đã bị bọn phản động nổ súng chống lại làm hàng trăm người chết và bị thương. Cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, chúng ta đã bị tổn thất nặng nề mà không giành được thắng lợi trọn vẹn trong ngày khởi nghĩa; sự kiện này đã để lại bài học lịch sử quý báu cho Đảng bộ và nhân dân tỉnh nhà.

Sau khi kết thúc công cuộc khởi nghĩa, tuy chưa lập được chính quyền cấp tỉnh ở tỉnh Vĩnh Yên trong tháng 8, nhưng chính quyền địch cũng không còn hệ thống và mất chỗ dựa từ cơ sở. Sự tồn tại một bộ phận phản động ở thị xã Vĩnh Yên chỉ trong một thời gian ngắn và không có tác dụng như chúng mong muốn. Chính quyền dân chủ nhân dân tỉnh Vĩnh Yên vẫn được thành lập vào đầu tháng 9/1945, đóng trụ sở ở huyện Yên Lạc để điều hành mọi hoạt động ở địa phương. Xét trên tổng thể cách mạng tháng Tám và công cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Vĩnh Phúc đã thành công, do đó, nó mang ý nghĩa rất to lớn.

Một là, dưới sự lãnh đạo của Đảng mà trực tiếp là Đảng bộ tỉnh, nhân dân Vĩnh Phúc đã làm nên cuộc đổi đời lịch sử. Từ thân phận người dân mất nước nay đã trở thành công dân nước Việt Nam độc lập, bước vào kỷ nguyên mới, xây dựng quê hương, đất nước theo con đường mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn.

Hai là, cách mạng tháng Tám và khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi ở Vĩnh Phúc đã khẳng định sức mạnh của quần chúng cách mạng khi đã được giác ngộ, tập hợp trong Mặt trận Việt Minh, dưới sự lãnh đạo của Đảng đã phát huy cao độ lòng yêu nước nồng nàn, ý chí quyết tâm giành quyền sống, giành độc lập, tự do thì dù gian khổ, khó khăn đến mấy nhân dân cũng vượt qua để giành thắng lợi.

Ba là, thắng lợi của cách mạng tháng Tám ở Vĩnh Phúc góp phần cùng cả nước đập tan hệ thống chính quyền địch, lập ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á; đồng thời, Vĩnh Phúc cùng cả nước bước vào trận chiến đấu mới vừa kháng chiến vừa kiến quốc, tiến tới giành thắng lợi hoàn toàn.

Về nguyên nhân dẫn đến thắng lợi của cách mạng tháng Tám và khởi nghĩa giành chính quyền ở Vĩnh Phúc, trước hết do các Đảng bộ đã quán triệt các chủ trương, đường lối của Trung ương Đảng trong thời kỳ này và vận dụng hết sức hiệu quả trong việc xây dựng lực lượng (bao gồm cả chính trị và vũ trang), lập ra các chiến khu kháng Nhật, sẵn sàng khởi nghĩa khi thời cơ đến. Trong xây dựng lực lượng, các Đảng bộ đặc biệt quan tâm xây dựng tổ chức Đảng làm hạt nhân lãnh đạo, đồng thời xây dựng lực lượng quần chúng tập hợp trong Mặt trận Việt Minh để tạo ra động lực lớn tiến hành khởi nghĩa thắng lợi. Mặt trận Việt Minh là tổ chức tập hợp quần chúng rộng rãi đã thu hút đông đảo lực lượng yêu nước của các dân tộc, tôn giáo, đảng phái (Đảng dân chủ), các thân sĩ yêu nước, một số địa chủ nhỏ và cả hào lý có tinh thần yêu nước tham gia. Thực tế đó đã diễn ra ở Vĩnh Phúc và có tác dụng rất to lớn trong việc tập hợp lực lượng tham gia giành chính quyền thắng lợi.

Một nguyên nhân hết sức quan trọng dẫn đến thắng lợi của cách mạng tháng Tám giành chính quyền ở Vĩnh Phúc là có khối đoàn kết toàn dân. Khối đoàn kết ấy đã phát huy sức mạnh tinh thần, biến sức mạnh tinh thần thành sức mạnh vật chất, tạo nên bạo lực cách mạng, vượt qua mọi khó khăn, thử thách, đập tan chính quyền địch, giành chính quyền về tay công nông.

Đỗ Việt Trì