Hồ Xạ Hương, công trình thủy lợi “biến sỏi đá thành cơm”của người Vĩnh Phúc

08:11 | 25/11/2019
|

Hồ Xạ Hương nằm trọn trong Thung lũng núi con trâu dưới chân dãy Tam Đảo thuộc thôn Xạ Hương, xã Minh Quang, huyện Tam Đảo, cách quốc lộ 2B khoảng 2km, cách thành phố Vĩnh Yên khoảng 15km về hướng Đông Bắc. Hồ phục vụ nước tưới cho hơn 1.200ha đất canh tác công, nông nghiệp, nước sinh hoạt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho nhiều xã trong khu vực. 

Hồ Xạ Hương nằm trọn trong Thung lũng núi con trâu dưới chân dãy Tam Đảo thuộc thôn Xạ Hương, xã Minh Quang, huyện Tam Đảo, cách quốc lộ 2B khoảng 2km, cách thành phố Vĩnh Yên khoảng 15km về hướng Đông Bắc. Hồ phục vụ nước tưới cho hơn 1.200ha đất canh tác công, nông nghiệp, nước sinh hoạt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho nhiều xã trong khu vực. Không chỉ là hồ thủy lợi, Xạ Hương còn là điểm du lịch hấp dẫn, mang nhiều dấu tích lịch sử…

Hồ Xạ Hương được ví như viên ngọc long lanh giữa núi rừng Tam Đảo. Ảnh Khả Khánh

Các cụ già ở xã Minh Quang kể lại rằng, thủa trước, Minh Quang vốn là vùng rừng sâu núi thẳm. Việc nửa đêm hổ mò về bắt gia súc, gia cầm hay lợn rừng phá nương rẫy của bà con dân bản là chuyện thường ngày ở xã. Sâu hơn một chút, phía Thung lũng núi con trâu thì vô cùng rậm rạp và hẻo lánh, hiếm khi có người đặt chân tới. Chính tại nơi này, có một con suối vốn bắt nguồn từ dãy Tam Đảo chảy xuống, đến đây thì quanh co uốn lượn, có chỗ phình ra thành vũng sâu; chỗ thì thắt lại thành khe lạch mơ hồ như sương khói, bốn mùa ăm ắp nước mát.

Có điều, phong cảnh thì hữu tình như thế, nhưng ích lợi chẳng đáng là bao. Mùa khô thì không mấy khi nước chảy về xuôi, mà mùa mưa bão thì suốt ngày ầm ầm như thác, thậm chí còn gây nguy hiểm cho người dân sở tại và thiệt hại nặng cho quá trình canh tác nông nghiệp. Không ít người già ở thôn Xạ Hương còn cho rằng, cái tên Thung lũng núi con trâu ấy là chỉ con trâu rừng hoang dã, không có cách gì thuần dưỡng để phục vụ lợi ích con người.

Cứ thế, người dân Minh Quang nói riêng, các xã xung quanh khu vực Thung lũng con trâu nói chung từ đời này sang đời khác ngậm ngùi “sống chung với lũ”, chấp nhận lựa theo sự thuận nghịch của thiên nhiên mà canh tác, sinh sống với niềm mong mỏi khôn nguôi về việc một ngày kia chinh phục được thiên nhiên, bắt nguồn nước "ngoan ngoãn" tuân theo sự sai bảo của con người phục vụ cho cuộc sống.

Năm 1975, miền Nam hoàn toàn giải phóng, giang sơn thu về một mối, Đảng và Nhà nước chủ trương đẩy mạnh phát triển nông nghiệp, tạo nội lực hàn gắn vết thương chiến tranh. Ý tưởng xây dựng hồ thủy lợi Xạ Hương lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và bảo vệ cuộc sống của người dân địa phương manh nha từ đây.

Năm 1977, dự án xây dựng hồ thủy lợi Xạ Hương chính thức được phê duyệt, khởi công theo thiết kế của Viện kỹ thuật thủy lợi. Đơn vị chịu trách nhiệm thi công là Công ty xây lắp thủy lợi số 22 (nay đã giải thể). Nhân công thực hiện là các thanh niên nam, nữ đến từ khắp các địa phương trong tỉnh, huyện.

Theo các tài liệu còn lưu giữ được, hồ Xạ Hương được thi công trong thời điểm đất nước còn nghèo, trang thiết bị hỗ trợ còn lạc hậu, nên công việc vô cùng gian nan, vất vả. Hầu như mọi hạng mục nặng nhọc nhất như đào núi, múc đất, nạo vét lòng hồ hay xây đập đều thực hiện bằng phương pháp thủ công. Vật dụng quen thuộc nhất với người lao động lúc đó chỉ là choòng, cuốc, xẻng, quang gánh… cùng những bước chân thoăn thoắt, đôi bàn tay chai sạn và một ý chí ngút trời, một quyết tâm sắt đá bằng mọi giá dùng sức người "biến sỏi đá thành cơm".

Cửa xả tràn hồ Xạ Hương làm nhiệm vụ điều tiết mực nước trong mùa mưa lũ, góp phần quan trọng bảo vệ mùa màng và cuộc sống bình yên của nhân dân phía hạ du. Ảnh: Khả Khánh

Lúc cao điểm nhất, công trường xây dựng hồ Xạ Hương có tới gần 2.000 công nhân cùng làm việc. Ròng rã 7 năm trời, trong đó, có một lần hạng mục xây dựng đập ngăn nước đắp gần xong lại bị vỡ, đến năm 1984, công trình mơ ước của ngàn vạn người dân Tam Đảo nói chung, xung quanh khu vực Thung lũng núi con trâu nói riêng cũng hoàn thành và đi vào sử dụng.

Kể từ đây, người dân trong khu vực không còn cảnh thấp thỏm chạy lũ mỗi mùa mưa bão, cũng không còn phải phó mặc "ông giời" ban cho mưa thuận, gió hòa nữa mà đã hoàn toàn chủ động được nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Vượt lên trên cả mục đích ban đầu, hồ chứa nước Xạ Hương trở thành một công trình thủy lợi có lợi ích tổng hợp, phục vụ nhiều ngành kinh tế-xã hội: Sản xuất nông nghiệp, dân sinh, môi trường, sinh thái, văn hóa du lịch, là cơ sở vật chất kỹ thuật quan trọng của địa phương. Công trình đã góp phần biến đổi đáng kể bộ mặt kinh tế-xã hội cho một vùng lãnh thổ vốn thường xuyên chịu tác động của thiên nhiên.

Hồ có diện tích khoảng 85 ha với dung tích chứa khoảng 15 triệu m3 nước, cao trình đỉnh đập là +94m, cao trình chân đập là +50m, chiều cao đập lớn nhất 41m; được thiết kế năng lực cung cấp nước tưới cho 1.980ha đất canh tác của nhiều xã miền núi thuộc huyện Tam Đảo và huyện Bình Xuyên. Hồ cũng được xếp vào danh sách các công trình quan trọng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Hồ Xạ Hương là minh chứng rõ nét cho thành quả lao động sáng tạo và ý chí quyết tâm vượt khó của nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư, người lao động của đất nước ta nói chung, nhân dân Vĩnh Phúc nói riêng trong một giai đoạn khó khăn, vất vả của dân tộc. Từ kinh nghiệm thi công công trình này, nhiều công trình thủy lợi sau đó nối tiếp nhau ra đời, góp phần phục vụ đắc lực cho công cuộc xây dựng kinh tế của tỉnh nhà, ổn định an ninh lương thực và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân địa phương.

Ngày nay, hồ Xạ Hương không chỉ đơn thuần là một công trình thủy lợi phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Nơi đây còn được biết đến là một điểm du lịch thiên nhiên độc đáo, hấp dẫn với những du khách muốn có một không gian trải nghiệm thực tế sống động giữa bốn bề núi rừng. Hiện tại, tỉnh và ngành Du lịch Vĩnh Phúc đang xúc tiến kế hoạch biến nơi đây trở thành điểm du lịch đặc trưng của địa phương với những nét văn hóa mang đậm bản sắc vùng miền.

Quang Nam