Tiếng kêu cứu từ dòng sông Phan

02:06 | 21/06/2017
|

Với chiều dài gần 140 km chảy qua địa phận 5 huyện, thành, thị của tỉnh, sông Phan mỗi ngày có gần 20.000m3 nước thải sinh hoạt của hơn 210.000 hộ dân trong lưu vực, 4.000m3 nước thải của các KCN chưa qua xử lý, 

Với chiều dài gần 140 km chảy qua địa phận 5 huyện, thành, thị của tỉnh, sông Phan mỗi ngày có gần 20.000m3 nước thải sinh hoạt của hơn 210.000 hộ dân trong lưu vực, 4.000m3 nước thải của các KCN chưa qua xử lý, hơn 21.000m3 nước thải của khoảng 7 triệu con trâu bò, lợn, gà, vịt và hàng trăm tấn rác thải đổ trực tiếp. Đến nay, các chỉ số ô nhiễm của sông Phan đã vượt chuẩn cho phép, nguy cơ đang tiếp tục bị ô nhiễm nguồn nước và vùi lấp lòng sông gây ngập úng mỗi năm thiệt hại hàng chục tỷ đồng...

Đoạn sông Phan thuộc xã Tề Lỗ (Yên Lạc) đang bị lấn chiếm và ô nhiễm do chất thải gia súc, gia cầm chăn nuôi trực tiếp đổ xuống sông. Ảnh Xuân Hùng

Ký ức người dân ven sông

Quê tôi ở xã Đồng Văn (Yên Lạc), phía Đông Nam tiếp giáp xã Tề Lỗ có dòng sông Phan chạy qua. Vào những năm đầu thập kỷ 80 thế kỷ trước, khi chúng tôi còn là những đứa trẻ học cấp I, II, những buổi trưa hè nắng nóng thường xuống cầu Lác thuộc thôn Giã Bàng, xã Tề Lỗ nhảy cầu, tắm mát dưới dòng sông Phan trong xanh. Hai bên chân cầu, nhiều thiếu nữ của 2 thôn Yên Lạc và Giã Bàng đem quần áo ra sông giặt giũ; đặc biệt những ngày giáp Tết Nguyên đán, rất nhiều người ra sông rửa lá dong làm bánh chưng. Dưới chân cầu, đàn ông ngụp lặn bắt chạch làn trong khe đá và bắt những con trai trai to hơn bàn tay người lớn, óng ánh sắc màu cầu vồng dưới nắng trưa. Những chiếc thuyền độc mộc đi câu cá và rải lưới bóng bắt cá trên mặt sông thật nên thơ và hữu tình. Ông Nguyễn Văn Vẻ, năm nay gần 83 tuổi, quê ở xã Đồng Văn, một thợ bắt trai trai có tiếng ngày xưa nhớ lại: “Ngày ấy, nước sông Phan trong xanh, lặn ngụp hàng giờ mà không bị đau mắt đỏ hoặc lở, ngứa trên da. Bây giờ, đến cầu Giã Bàng nhìn xuống dòng sông “phát vía kinh hồn” vì nước đục ngàu, pha lẫn dầu mỡ xe máy, phân lợn, phân vịt tanh nồng, không ai dám ngụp lặn mò bắt trai trai nữa anh ạ". Ông Tạ Văn Thanh, 58 tuổi, quê ở xã Tề Lỗ, một người sống bằng nghề rải lưới bóng bắt cá trên sông ngày trước hiện đang là chủ một sơ sở bán sắt thép xây dựng tiếc nuối: "Tôi vẫn mơ về cái dòng sông trong xanh ngày xưa, nhưng có lẽ sẽ chẳng bao giờ có được dòng sông Phan êm đềm và xanh trong ấy nữa". Ông Thanh bất ngờ đọc cho tôi mấy câu thơ: "Sông Phan nước chảy trong ngần/Con thuyền buồm trắng chạy gần chạy xa/Thon thon hai mũi chèo hoa/Lướt đi lướt lại như là bướm reo”, rồi chép miệng thở dài: "Cứ đà lấn chiếm dòng sông và ô nhiễm này, chỉ vài năm nữa, sông Phan sẽ "biến" mất thôi anh ạ”.

Sông Phan kêu cứu vì ô nhiễm

Với chiều dài gần 140 km có lưu vực rộng khoảng 400 km2, chiếm hơn 60% diện tích của cả tỉnh. Bắt nguồn từ sườn Nam dãy núi Tam Đảo thuộc khu vực xã Tam Quan, chảy theo hướng Đông Nam qua 24 xã thuộc 5 huyện gồm: Tam Dương, Vĩnh Tường, Yên Lạc, thành phố Vĩnh Yên và huyện Bình Xuyên. Sông Phan có vai trò lớn trong cấp thoát nước và là trục tiêu chính của tỉnh, đồng thời, đóng vai trò quan trọng tác động tới chất lượng nước sông Cầu - nguồn cung cấp nước cho cộng đồng dân cư phía hạ lưu thuộc các tỉnh Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hải Dương.

Những năm gần đây, tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa trên địa bàn tỉnh diễn ra nhanh, các nhà máy, xí nghiệp mọc lên san sát, đồng nghĩa với việc xả chất thải chưa qua xử lý vào sông Phan bồi đắp lấp dòng, suy giảm trầm trọng lượng nước trên sông, tác động lớn đến môi trường sinh thái ven bờ và lòng sông gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân trong lưu vực. Hiện nay, mỗi ngày ước tính có gần 20.000m3 nước thải sinh hoạt của hơn 210.000 hộ dân trong lưu vực; gần 4.000m3 nước thải của nhà máy KCN; hơn 20.000m3 nước thải của 7 triệu trâu bò, lợn, gà, vịt với hơn 100 tấn rác thải sinh hoạt đổ trực tiếp vào sông Phan làm cho nồng độ BOD5 trong nước mặt vượt từ 2-2,5 lần, COD vượt từ 2,6-2,8 lần, Amoni vượt từ 1,2-1,6 lần so với tiêu chuẩn QCVN 08. Qua khảo sát tại một số đoạn ở huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc, Bình Xuyên, chúng tôi thấy nhiều đoạn bị các loại rác thải sinh hoạt, rác thải làng nghề, vật liệu xây dựng đổ phủ kín 2 bên bờ sông. Ngoài ra, chất thải chăn nuôi của hàng trăm trang trại nuôi gia súc, gia cầm cũng xả trực tiếp xuống sông. Tình trạng người dân lấn chiếm xây nhà đã làm cho nhiều đoạn sông Phan bị thu hẹp, khi có mưa lớn dễ gây ngập úng diện rộng; từ năm 2006-2013, ước tính tổng thiệt hại do úng ngập đối với các lĩnh vực khác của vùng dự án khoảng trên 1,8 nghìn tỷ đồng.

Đi trên con thuyền gò bằng tôn của một người dân từ cầu Giã Bàng (Tề Lỗ) xuôi qua Trung Nguyên về Quất lưu - Hương Canh (Bình Xuyên), dòng nước đặc quánh chất thải từ phân gia súc, gia cầm, dầu mỡ xe máy, nồng nặc mùi tanh hôi, nhiều đoạn bị lấn chiếm lòng chỉ còn rộng khoảng hơn chục mét mới thấu hiểu sự lo lắng của ngành chức năng là có cơ sở. Mỗi năm, tỉnh đã đầu tư khoảng 20 tỷ đồng nhằm hỗ trợ giảm thiểu ô nhiễm môi trường ở khu vực nông thôn và khu vực sông Phan. Tuy nhiên, đó chỉ là giải pháp cần thiết tức thời để cải tạo sông Phan, muốn cho dòng sông được như cái tên của nó thì mỗi người dân trong lưu vực, nhất là những hộ dân sống xung quanh hai bên bờ sông phải có ý thức bảo vệ môi trường chung, không vứt rác thải xuống lòng sông hay hai bên bờ...

Xuân Hùng